2010 yılında yapılan bir toplantıyla Adıge Cumhuriyeti Adıge Xasesi, 25 Nisan gününü Ulusal Adıge Bayrağı günü olarak kutlama kararı almıştı. Beraberinde Dünya Çerkes Birliği (DÇB)’ne, tüm Adıge cumhuriyetlerine (yani Kabartay-Balkar ve Karaçay-Çerkesk Cumhuriyetlerine) ve diasporadaki örgütlerimize de bu kararı almaları tavsiye edilmişti. O günden beri her yıl 25 Nisan Adıge Bayrak Günü olarak Kafkasya’daki tüm Adıge (Çerkes) cumhuriyetlerinde kutlandığı gibi, Türkiye’de bulunan Adıge derneklerince de Kafkas Dernekleri Federasyonunca (KAFFED) da kutlanmaktadır.
Her yıl olduğu gibi bu yıl da Düzce Adıge Kültür Derneği Gençlik Komisyonu organizasyonuyla Uzunmustafa Mahallesinde bulunan Kafkas Sürgün Anıtı önünde bayrak günü kutlaması düzenlendi.
Bu yıl Düzce Üniversitesi Kafkas Dilleri ve Kültürleri Bölümü, Çerkez Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Lisans öğrencileri de bir süpriz yaparak özel bir Bayrak Günü kutlaması hazırladılar. 22 Nisan Çarşamba günü Fen Edebiyat Fakültesinde bulunan Çerkez Dili ve Edebiyatı Laboratuvarında gerçekleştirilen etkinlikte günün anlam ve önemine vurgu yapan şarkı ve şiirler söyleyerek kutladılar. Bölümün öğretim üyelerinden Dr. Öğr. Üyesi Saida Abregova Nemlioğlu’nun günün anlam ve önemine dair hazırladığı konuşma metnini Adıgece ve Türkçe olarak aşağıda bulabilirsiniz.
Ныбджэгъу лъапӏэхэр, лъытэныгъэ зыфэтшӏырэ тихьакӏэхэр!
Непэ тызэрэугъоигъ Адыгэ Ныпым и Мафэ зэдедгъэкIокӏынэу. Мы Ныпыр тызэзыпхэу, титарихъ, тикультурэ ыкIи тынапэ къэтэзгъэшӏэжьырэ тамыгъ. Ти адыгэ нып итарихъ къэкӏуапӏэ фэгъэхьыгъэ гущыӏэ заулэ. Адыгэ тарихъым иушэтакӏоу, Лъэпкъ музеим ипэщагъэу Абрэдж Альмир «Кавказскэ узелым» икорреспондент зэдэгущыӏэгъоу дишӏыгъагъэм къыщиӏогъагъ: «Апэрэ секретарэу Британием илӏыкӏоу Стамбул щыӏэгъэ шотланд лӏэкъолӏэшэу Дэвид Уркварт адыгэ быракъыр къыугупшысыгъагъ». Ныпыр я XIX-нэрэ лIэшIэгъум иапэрэ ныкъу щыӏэ зыхъугъэр. Уркварт игъэхъагъэхэр игъэкӏотыгъэу къыщетхых Гертрудэ Робинсон итхылъэу «Дэвид Уркварт» зыфиӏорэм. Ар ибиографие ыкӏи лъэпкъым ищыӏэныгъэ иӏахь зэрэхилъхьагъэр къэзытхыхьэрэ лъэпсэ уцугъэ зиӏэ тхыгъэ. Робинсон Уркварт къызэрэщитырэр Викториан лъэхъаным шъхьафитныгъэмрэ зэфагъэмрэ ялӏыхъужъэу ары, Султаным блэгъэныгъэ дыриӏэу зэрэщытыгъэри, упчӏэжьэгъу фэхъунэу къызэрелъэӏугъагъэхэри къыщетхы тхылъым. Тхылъым игъэкӏотыгъэу къыщиӏуатэхэрэм ащыщ адыгэхэм къадеӏэнымкӏэ пшъэрылъэу зэрихьагъэхэр, Британ хэгъэгум иӏэшъхьэтетхэм зызэрафигъэзагъэр адыгэхэр апэуцужьынхэмкӏэ къадеӏэнэу, Лондон ӏофыгъоу щыригъэкӏокӏыщтыгъэхэр, гъэзетэу къыдигъэкӏыщтыгъэхэр, зэхахьэу ышӏыщтыгъэхэр. 1830‑рэ илъэсхэм Уркварт ежь ышъхьэкӏэ Щэрджэсым щыӏагъ. Ары икӏэщакӏо хъугъэр зыкӏыныгъэм фигъэджэнхэу зэкӏэми адыгэ лъэпкъхэм зэдыряе хъугъэ быракъым. Къалэу Глазго щыкӏогъэ зэӏукӏэм быракъым къыщытегущыӏагъ ыкӏи ащ ыуж игущыӏэхэр гъэзетэу «Шъхьафит прессэ» къыхиутыгъ.
Уцышъор къушъхьэхэм, чӏыгум ыкӏи быслъымэн диныр зэралэжьрэм ятамыгъ. Гузэгум ит щабзэхэр – адыгэмэ зэрахьэщтыгъэу яшэн-хэбзэ тамыгъ. Щабзэмэ ашъхьагъкӏэ танджэу жъогъо тыригъэуцуагъэхэм арегъапшэх уашъом ижъуагъохэр ыкӏи Тхьашхоу ахэр къэзгъэхъугъэм, адыгэхэр зыкӏэхъопсыщтыгъэхэ шъхьафитныгъэм.
Дэвид Уркварт ежь ышъхьэкӏэ адыгэхэм быракъыр къафищагъ. Щэрджэс конфедерацием илӏыкӏохэр «Дауд, бей», аӏозэ къеджэщтыгъэх ыкӏи пащэ афэхъунэу къыраӏогъагъ. Ау джэуапэу аритыжьыгъэр Лондон щыӏэмэ амалэу иӏэмкӏэ къадеӏэным пае нахь ишӏуагъэ къэкӏонэу.
Быракъыр зыщадыгъэр Истамбыл. Зекӏолӏэу Эдмонд Спенсер къетхыжьы. Ащ къызэриӏуагъэу быракъыр хэзыдыкӏыгъагъэр Султаным иблагъэхэм ащыщэу оркъ адыгэ бзылъфыгъэ. Адыгэ быракъым исурэт шъохэмкӏэ къэгъэлъэгъуагъэу зыдэтыр Спенсер итхылъ, нэужым эскизым лъапсэ фэхъугъэри а быракъыр ары. Эскизыр Спенсер игравюрэ ылъапсэ техыгъэу агъэхьазыри, ащ уж Геральдикэ комиссием ратыгъ.
Абрэдж Альмир къызэриӏуагъэмкӏэ, Совет уахътэм изэман быракъым ишапхъэ Мыекъуапэ краевед музеим щаухъумэщтыгъэ, ау къэнэжьыгъагъэхэр исурэт техыгъэхэр арых. 1990-рэ илъэсхэм якъихьагъум къэралыгъо тамыгъэхэу быракъыр, гимныр, гербыр ыкӏи Конституциер аштэнэу агъэнафэхэ зэхъум Абрэдж Альмир пшъэрылъ къыфашӏыгъагъ Адыгэ Хасэм къыхихыгъэ быракъым иэскизи имакети шӏэныгъэ теориемкӏэ лъапсэу иӏэр ыгъэунэфыныр. Шъыпкъэу пӏон хъумэ, ары Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ стандартизацием, зы шапхъэм фэщэгъэным, иавторыр. Мэлылъфэгъу мазэм и 24-рэм, 1992-рэ илъэсым быракъыр хахынэу ӏэхэр аӏэтыным хагъэуцуагъ ыкӏи Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Хасэ — Парламентым республикэм итамыгъэу ыгъэнэфагъ. Уахътэ зытекӏ уж, ар дунаим тет адыгэ (черкес) пстэуми, хэмэ къэралхэм ащыпсэухэрэми язэдыряеу лъэпкъ быракъэу хъугъэ.
Адыгэ быракъыр къопэ зэнкIэ плIэнэбз. Ар шэкI уцышъом хэшIыкIыгъ. Быракъым дышъашъо зиIэ жъогъо пшIыкIутIу тет. Ахэмэ ачIэгъ щэбзищ зэблэдзыгъэу ашъхьэхэр дэгъэзыягъэу тешIыхьагъ. Быракъым сантиметри 180-рэ икӏыхьагъ, сантиметрэ 90-рэ ишъомбгъуагъ. Быракъым ышъо щыӏэныгъэм, гъэшӏэ гъунэнчъэм ятамыгъэу щыт. Жъогъо пшӏыкӏутӏур адыгэ лӏэкъо пшӏыкӏутӏумэ адештэх. Щэбзищыр адыгэхэм языкӏыныгъэ, язэгурыӏоныгъэ, язэпхыныгъэ ятамыгъ.
Адыгэ быракъым икъежьапӀэ лъэпкъым итхыдэ нэшанэхэр гъэпытэгъэнымкӀэ ыкӀи зэкъотыныгъэм лъэпкъыр фэщэгъэнымкӀэ мэхьанэшхо иӀ. Непэкӏэ мы тамыгъэм имэхьанэ ин. Ар непэрэ мафэм лъэпкъым икъулайеу, ифедэу зызфагъэзэжьырэ Iэмэ-псымэ хъугъэ. Дунаим тет адыгэхэм якультурнэ шIэжь ыкIи ялъэпкъ нэшанэхэр къэухъумэгъэнымкIэ ар амал шъхьаIэу щыт.
Тилъэпкъэгъу лъапӏэхэр! Тибыракъ сыдигъокӀи тлъапсэ, тикультурэ ыкӀи ткӀуачӀэ, зэкъот лъэпкъэу тызэрэщытым тыгу къыгъэкӀэжьэу щэрэт! Тиныбжьыкӏэхэм ягушхуаӏэу, тятэжъхэм яшӏэжь ухъумакӏоу, тыбзэ, тихабзэ къызэтригъэнэжьэу адыгэ ныпыр терэӏ! Дунаим икъопэ пстэуми ащыпсэурэ адыгэхэр мы быракъым зэрипхэу, къэкӀощтым гугъэ пытэ фытигъэшӀэу, титхыдэ блэкӀыгъэми тыригъэгушхоу щэрэт!»
Değerli arkadaşlar, saygıdeğer misafirler!
Bugün Adıge bayrak gününü kutlamak için bir araya geldik. Bu bayrak, bizi birleştiren ve tarihimizi, kültürümüzü ve onurumuzu hatırlatan bir semboldür. Çerkes bayrağının tarihsel kökeni hakkında birkaç şey belirtelim. Çerkes tarihi araştırmacısı ve Maykop Milli Müzesi’nin eski müdürü Almir Abregov «Kavkazskiy Uzel» (Kafkas Düğümü) muhabiriyle yaptığı bir görüşmede, şunları kaydetti: Çerkes bayrağının tasarımcısı, İstanbul’daki İngiliz büyükelçiliğinin ilk sekreteri, İskoç soylusu David Urquhart’tır. Bayrak 19. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıktı. Urquhart’ın faaliyetleri Gertrude Robinson’ın kitabında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Bu, onun biyografisini ve Çerkes halkının kaderindeki rolünü belgeleyen temel bir kaynaktır. Robinson, Urquhart’ı “Viktorya dönemi özgürlük ve adalet şövalyesi” olarak tanımlıyor ve Sultan’ın sarayındaki konumuna, hatta kendisine danışmanlık görevinin teklif edildiğine dikkat çekiyor. Kitap, Çerkesleri desteklemedeki rolünü, İngiliz hükümetini direnişlerine yardım etmeye ikna etme girişimlerini ve Londra’daki faaliyetlerini (yayınları, mitingleri ve Free Press gazetesi) ayrıntılarıyla anlatıyor. 1830’lu yıllarda Çerkesya’yı bizzat ziyaret etti. Adıge kabilelerini birleşmeye teşvik etmek amacıyla ortak bir bayrak oluşturulmasını öneren de oydu. Glasgow’daki bir mitingde bayrağın anlamını açıkladı ve konuşması daha sonra Free Press gazetesinde yayımlandı.
Yeşil zemin dağların ve toprağın rengi, aynı zamanda Adıge halkının İslam inancına bir gönderme. Ortada bir ok demeti; Adıge halkının en sevdiği silah, geleneklerinin sembolü. Yıldızlardan oluşan bir taç; gökteki yıldızları Yaratıcının yüceltilmesiyle ilişkilendirir ve özgürlüğü simgeler.
Konfederasyon temsilcileri ona Davud Bey diye hitap ediyorlardı ve hatta direnişlerine önderlik etmesini teklif ettiler. Ancak o, Londra’da bulunup İngiliz desteği aramanın daha faydalı olacağını söyleyerek reddetti.
Bayrak İstanbul’da dikildi. Seyyah Edmond Spencer yazmıştı. Onun aktardığı bilgiye göre bayrağı işleyen kişi Sultanın yakını ve bir Adıge soylu ailesine mensup bir kadındı. Adıge bayrağının renklerini gösteren çizim Spenser’in kitabında bulunur, taslağın temeli bu bayraktır. Taslağı Spencer’ın gravürünü temel alarak hazırlayıp kraliyet arma komisyonuna iletti.
Almir Abregov’un verdiği bilgiye göre, Sovyet döneminde Maykop yerel tarih müzesinde bayrağın bir örneği saklanmaktaydı, ancak daha sonra kayboldu ve geriye sadece fotoğrafları kaldı. 1990’ların başlarında, Adıge devlet sembolleri olan bayrak, marş, arma ve anayasa benimsenirken, Adıge Khase tarafından önerilen Adıge bayrağının tasarımını ve düzenini bilimsel olarak doğrulamakla Almir Abregov görevlendirilmişti. Doğrusunu söylemek gerekirse, Adıge Cumhuriyeti Devlet Bayrağı’nın standartlarının ve özelliklerinin yazarıdır. 24 Nisan 1992’de bayrak, Adıge Cumhuriyeti’nin yeni parlamentosunun toplantısında oylamaya sunuldu ve Cumhuriyetin sembolü olarak onaylandı. Zamanla, yurtdışında yaşayanlar da dahil olmak üzere tüm Çerkeslerin ulusal bayrağı haline geldi.
Adıge bayrağı dikdörtgen şeklindedir. Yeşil kumaştan yapılmıştır. Bayrakta altın renginde on iki yıldız tasvir edilmiştir. Altlarında, uçları yukarı doğru bakan üç çapraz ok tasvir edilmiştir. Bayrağın uzunluğu 180 santimetre, genişliği ise 90 santimetredir. Bayrağın rengi yaşamın ve sonsuzluğun sembolüdür. 12 yıldız, Çerkes halkının 12 boyuna karşılık gelir. Üç ok, birlik, bağlantı ve karşılıklı yardımlaşmayı simgeler.
Çerkes bayrağının kökeni, Adıge halkının tarihi kimliğini pekiştirmiş ve halkın birlik arzusunu ifade etmiştir. Günümüzde bu sembolün anlamı büyüktür. Günümüzün aktif bir kaynağı ve Çerkes halkının kültürel hafızasını ve kimliğini korumaya yönelik küresel bir stratejinin aracı haline gelmiştir.
Değerli soydaşlar! Bayrağımız her zaman köklerimizi, kültürümüzü ve birleşik bir halk olarak gücümüzü hatırlatsın. Genç nesillere atalarının hatırasını yaşatmaları ve dil ile gelenekleri koruma çalışmalarına devam etmeleri için ilham versin. Bu, dünyanın dört bir yanındaki Çerkesleri birleştirsin, onlara geleceğe dair güven ve geçmişleriyle gurur versin.
